وبگاه جامع 7صدف

بسم الله الرحمن الرحیم

ازدواج پیامبر با عایشه

  "عایشه" دختر خلیفۀ اول و یكی از همسران رسول خدا (ص) پس از وفات "خدیجه" است. كنیه‌اش امٌ عبدالله و پدرش عبدالله معروف به ابوبكر فرزند "ابوقحافه عثمان" و نوادۀ "عامربن­كعب" از خاندان "تیم" قریش و مادرش "امٌ‌ رومان" دختر "عامربن­عویمر" از قبیلۀ "كنانه" است. او از فقه و شعر بهرۀ فراوان داشت، در حدود 2210 روایت از او نقل شده است. وی برای خود مصحف جداگانه‌ای داشت، كه علمای اهل سنت بدان تمسك می‌جویند. "عایشه" روایت‌های بسیاری از پیامبر نقل كرده كه "عمربن خطاب" و بسیاری از صحابه و تابعین آنها را روایت كرده‌اند.

    "عایشه" هشت سال قبل از هجرت در مكّه متولد شد و به قول بسیاری از منابع، در سن شش سالگی با مهر پانصد درهم، به عقد ازدواج پیامبر درآمد. سه سال بعد در مدینه و پس از جنگ بدر به خانۀ پیامبر رفت. در مورد سن "عایشه" در زمان عقد با رسول خدا (ص) هیچ‌گونه اتفاق نظری وجود ندارد. به طوری كه بزرگانی هم‌چون "العقاد فؤاد عبدالباقی" و "محمدحسین هیكل" هیچ كدام ادعای شش ساله بودن "عایشه" را در زمان عقد قبول ندارند. مستنداتی از كتب قدما هم‌چون "ابن‌هشام" تصریح دارند كه "عایشه" در ابتدای بعثت نه تنها به دنیا آمده بود، بلكه قدرت تشخیص ایمان از كفر را نیز داشت و به پیامبر اكرم (ص) ایمان آورده بود.

  البته فاصلۀ سنی زیاد "عایشه" با پیامبر امری مسلم است و این فاصلۀ سنی بین زن و شوهر در آن عصر امری طبیعی بوده است. از لابه­لای احادیث به دست می‌آید ازدواج با "عایشه" توسط شخص دیگری مطرح شد، اما عروسی وی به اصرار "ابوبكر" انجام شده است؛ زیرا دلیلی بر مخالفت "ابوبكر" در دست نیست و حتی روایات گویای علاقمندی وی به این وصلت هستند.

  بنا به گفتۀ "عایشه"، پس از ورود به مدینه نزدیك مسجد استقرار یافت و مدتی پس از ورود، "ابوبكر" به حضور رسول خدا رفت و گفت: ای پیامبر شما را چه شده كه به سراغ همسرت نمی‌روی و پیامبر فرمود: به‌خاطر مهریه، پس "ابوبكر" دوازده اوقیه به پیامبر داد تا مهریه او ار بپردازد و بدین ترتیب "عایشه" به خانه پیامبر رفت.

   برخی از علمای اهل سنت سعی دارند ازدواج "عایشه" را آسمانی جلوه دهند. در بسیاری از كتب اهل سنت نقل شده است كه پیامبر قبل از ازدواج دو بار "عایشه" را در خواب دیده بود لذا بعدها به "عایشه" فرمود:

«در خواب دیدم كه آن فرشته تو را در پارۀ حریر نزد من آورد و گفت این زوجۀ توست و چون پرده از چهره‌ات گرفتم دیدم تو همان هستی بدین جهت گفتم اگر این از سوی خدا باشد به انجامش می‌رسانَد».

  در مورد علل این ازدواج به نظر می‌رسد، استفاده از اقتدار قبیلۀ "تیم" در گسترش و توفیق اسلام، ایجاد حامی برای خود و جلوگیری از آزار برخی از افراد این قبیله مطرح بوده است.

  برخی مفسرین معتقدند آیات 20-11 سورۀ نور که درباره افک (تهمت) است برای برائت او از اتهام نازل شده‌اند. برخی دیگر معتقدند كه این آیات دربارۀ "ماریۀ قبطیه" است.

"عایشه" مدت هشت سال و پنج ماه از زندگی خود را در خانۀ پیامبر خدا (ص) گذرانید و در زمان رحلت پیامبر هیجده ساله بود.

دلیل ازدواج رسول خدا (ص) با عایشه با توجه به اختلاف سن

اولا شرایط سنی که در فرهنگ ما ایرانیان امروزه متداول است، در آن عصر و نزد عرب های آن زمان متداول نبود. بسا اتفاق می افتاد دختران نو رسیده به عقد مردان کهنسال در می آمدند. در این گونه ازدواج ها هیچ گونه خرده گیری و ملامتی وجود نداشت. مانند این که در تاریخ آمده است که عمر از عثمان خواست که دخترش حفصه را به عقد خود در بیاورد در حالی که عثمان حدود بیست سال از عمر بزرگتر بود نیز به ابو بکر که حدود ده سال از عمر بزرگتر بود پیشنهاد ازدواج با حفصه را داد . آری این گونه ازدواج ها در آن فرهنگ پذیرفته شده بود.

و ثانیا : این یکی از دروغ های روزگار است که عایشه در هنگام ازدواج کم سن و سال بود در این مورد گفته اند: پیامبر (ص) عایشه شش یا هفت ساله را به عقد خود درآورد و در نه سالگی با او عروسی کرد ؛ هم سن عایشه در هنگامی که به عقد پیامبر درآمد، بیش از شش یا هفت سال بود؛ هم در هنگام عروسی بیش از نُه سال داشت.

در مورد جملة نخست؛ (سن عایشه در هنگام اجرای صیغه عقد)می گوییم:

اوّلاً : داده های تاریخی می گوید: سن عایشه در هنگام عقد، خیلی بیش از مقدار مذکور بود؛ به چند دلیل:

1- برخی از مورخان مانند ابن قتیبه دینوری نوشته اند: عایشه در سال 57 ، یا 58هجری و در هفتاد سالگی درگذشت(2)؛ پس در سال اوّل یا دوم بعثت متولد شده بود. تاریخ اجرای صیغه عقد را یک ماه پس از درگذشت حضرت خدیجه و بعد از عقد سوده بیان کرده اند(2). حضرت خدیجه در رمضان سال دهم بعثت از دنیا رفت و در شوال همین سال عایشه به عقد پیامبر درآمد(3). بنابراین عایشه در هنگام عقد حدوداً نه ساله بود؛ نه شش ساله.

2- عالمان اهل سنت از پیامبر دو روایت نقل کرده اند: یکی این که فرمود: دخترش فاطمه سرور تمام بانوان جهان است و دیگر این که درمورد عایشه فضیلتی را بیان داشت که دیگر زنان آن فضیلت را ندارند. چگونه می شود وقتی حضرت فاطمه سرور تمام بانوان جهان باشد، عایشه فضیلتی داشته باشد که دیگر زنان حتی حضرت فاطمه از آن محروم باشد؟! بین دو جمله ای که عالمان اهل سنت نقل کرده اند ، ناسازگاری وجود دارد. برخی از آنان همانند «طحاوی» که ناقل آن حدیث هستند، برای رفع ناسازگاری چاره اندیشی کرده و گفته اند: جملة دوم که دربارة عایشه فضیلتی را برشمرده است که دیگر زنان حتی فاطمه از آن محروم است، مربوط به زمانی است که فاطمه کوچک و نابالغ بود؛ یعنی در هنگامی از فضیلت عایشه یاد شد که حضرت فاطمه خردسال بود و آن فضیلت مربوط به افراد بالغ بود. همو می گوید : فاطمه در بیست و پنج سالگی درگذشت(4).

از این دو جمله استفاده می شود که حضرت فاطمه دو سال پیش از بعثت ولادت یافت و عایشه چند سال از حضرت فاطمه بزرگ تر بود. با این وجود اگر عایشه را دست کم سه سال از فاطمه (س) بزرگ تر فرض کنیم، می توان فهمید ولادت عایشه پنج سال پیش از بعثت بود، در این صورت زمانی که به عقد پیامبر درآمد، حدوداً پانزده ساله بود.

3- برخی از سیره نویسان همانند «ابن اسحاق» و «ابن هشام» که پیشگامان سیره نویسی هستند. می نویسند: عایشه بیستمین فردی بود که به پیامبر ایمان آورد. اینان می افزایند : پیش از عایشه خواهرش اسماء و پس از عایشه «خبّات بن اَرَّت» مسلمان شدند. (این امر در حدود سال چهارم بعثت و بعد از علنی شدن دعوت پیامبر رخ داد)، چنان که می افزایند: عایشه در این هنگام به سن تکلیف نرسیده و صغیره بود(5).

صغیره بودن به چه معناست؟ قطعاً به این معنا نیست که دورة شیرخواری را طی می کرده، چرا که در این دوره معقول نیست گفته شود اسلام آورد؛ باید در این هنگام سن عایشه حدی باشد که بتوان این نسبت را به او داد.

سن حضرت علی (ع) را در هنگامی که اسلام آورد، ده تا سیزده سال گفته و یادآور شده اند حضرت در این هنگام صغیر بود، «رجل» نبود. حال دربارة عایشه هم می بایست طوری سخن گفت که معقول باشد؛ یعنی سنش به اندازه ای باشد که بتواند اسلام بیاورد تا بگویند بیستمین مسلمان است ، اگرچه کم تر از سن بلوغ باشد. اگر بلوغ دختران نه سال است، ایشان در هنگام پذیرش اسلام مثلاً هشت ساله باشد. در این صورت هنگامی که به عقد پیامبر درآمد، حدوداً پانزده ، یا شانزده ساله بود، نه شش ، یا هفت ساله.

ثانیا: اگر بپذیریم که هنگام اجرای صیغة عقد، شش یا هفت ساله بود، اجرای صیغه با اذن پدر بود. عقد با رضایت پدرش ابوبکر خوانده شد. چنین عقدی طبق قوانین پذیرفته شده آن زمان، نیز طبق قوانین اسلام، درست و مشروع است، اما اسلام می گوید: انجام امور زناشویی منوط بر این است که دختر به سن بلوغ برسد و خودش به اجرای صیغة عقد رضایت بدهد؛ در این صورت عقد صحیح است وگرنه باطل. بنابراین ، جهت اجرای صیغة عقد اشکالی وجود ندارد که سن عایشه، کم تر از سن بلوغ باشد.

ثالثا: در زمان پیامبر (ص) سن ازدواج دختران در همین حدود، معمولی و متعادف بود. عرب های شبه جزیره خوش نداشتند دختر دیر ازدواج کند و مدت ها در خانة پدر بماند. بلکه می کوشیدند دخترانشان را زودهنگام شوهر دهند و به خانة همسر بفرستند، تا خیالشان آسوده شود. بنابراین ازدواج دختران در سنین کم در ان عصر و زمان پسندیده و متعادف بود و هیچ اشکالی نداشت. اگر پیامبر در این مورد مرتکب اشتباهی می شد و کاری غیرمتعارف انجام می داد، بدون شک دشمنان حضرت سوء استفاده می کردند و آن را برضد رسالت پیامبر به کار می گرفتند. در تاریخ هیچ نشانی نیست که دشمنان قسم خوردة حضرت از این ازدواج برای کوبیدن شخصیتش بهره گرفته باشند، که دلیل است ازدواج حضرت با عایشه برخلاف عرف نبود.

اما در مورد جمله دوم (؛یعنی سن عایشه در هنگام عروسی) می گوییم:

به نوشتة همة مورخان و سیره نویسان عایشه در سال دوم هجری و پس از جنگ بدر به خانة پیامبر راه پیدا کرد و مراسم عروسی برگزار شد. نیز نوشته اند: عقد عایشه در ماه شوال سال دهم بعثت، سه سال پیش از هجرت و عروسی او در ماه شوال در سال دوم هجری رخ داد(6)؛ یعنی بین عقد عایشه با عروسی اش پنج سال فاصله بود. بنابراین اگر عقد عایشه در نه سالگی جاری شد، عروسی اش در چهارده سالگی صورت گرفت اما اگر عقدش در چهارده سالگی بود، ازدواجش در نوزده سالگی رخ داد. بنابراین به هیچ وجه نمی توان پذیرفت در نه سالگی همسر پیامبر شد!

دو نکته:

1- روایاتی که مربوط به کم بودن سن عایشه است، عمدتاً از وی نقل شده است. می دانیم زنان تمایل دارند سن خودشان را کم تر از آن چه هست نشان دهند! شاید کم نشان دادن سن عایشه، ریشه در همین نکته داشته باشد.

2- اگر بپذیریم عایشه در هنگام اجرای صیغه عقد هفت ساله بود، در هنگام عروسی می بایست دوازده ساله باشد، نه نُه ساله، چون بیان شد تاریخ اجرای صیغه عقد، شوال سال دهم، سه سال پیش از هجرت و تاریخ عروسی سال دوم هجری در ماه شوال واقع شد. بنابراین دلیلی ندارد برخی از نویسندگان تفاوت بین تاریخ عقد و عروسی را دوسال قرار دهند.

اظهار شگفتی : جای بسی تعجب و شگفتی است که سیره نویسانی همانند ابن اسحاق و ابن هشام عایشه را در زمرة مسلمانان نخستین قرار دهند و او را بیستمین مسلمان برشمارند اما در جای دیگر بیان دارند که عایشه هفت ساله بود به عقد پیامبر درآمد و در نه سالگی در مدینه به خانه ایشان رفت!(7).

عموم سیره نویسانی که از نظر زمانی بعد از ابن اسحاق و ابن هشام قرار دارند، استناد به سخن ایشان مطالب ضد و نقیضی (که باعث خرده گیری دشمنان می شود) بیان داشته اند، از جمله «ابن قتیبه دینوری» در المعارف می نویسد : عایشه شش ساله بود که به عقد پیامبر درآمد و در سال دوم هجری ، هفده ماه پس از هجرت، در حالی که نه ساله بود وارد خانة پیامبر شد! بعد می نویسد: اودر سال پنجاه و هشتم هجری و در هفتاد سالگی درگذشت(.

با تأمل در چند جمله مذکور، دو تناقض و ناسازگاری را می توان مشاهده نمود:

یکی ناسازگاری بین سال عقد و سال عروسی که می بایست پنج سال تفاوت داشته باشد، در حالی که در این متن به سه سال کاهش پیدا کرده است.

دیگری ناسازگاری بین سن ازدواج با هفتاد ساله بودنش در سال پنجاه و هشت هجری.

اگر در سال پنجاه و هشتم هجری ، هفتاد ساله بود، معنایش این است که عایشه در سال دوازدهم پیش از هجرت متولد شده باشد ، حال اگر ولادتش در سال دوازدهم پیش از هجرت باشد و در سال دوم هجری وارد خانه پیامبر شد، نتیجه می گیریم عایشه در هنگامی که وارد خانة پیامبر شد و عروسی کرد، چهارده ساله بود، در حالی که در آغاز به جای چهارده سال، نه سال را ذکر کرده است!

راستی چرا این گونه ناهمگون نوشته اند؟ شاید حُبّ و بُغض مذهبی و فضیلت تراشی برای این بانوی نامدار و تأثیرگذار در تاریخ اسلام یکی از عواملی باشد که برخی از نویسندگان به این لغزش روشن گرفتار شده اند؛ چرا که از سویی می خواهند به عایشه فضیلت مسلمانان اولیه را عنایت کنند و از سوی دیگر برسانند که پیامبر از آغاز محبت ویژه ای به عایشه داشت.

اما در مورد ازدواج های متعدد پیامبر (ص) و از جمله ازدواج با پیامبر باید دانست که اصولا هدف آن حضرت ، مسئله شهوت جنسی نبود ؛ زیرا پیامبر در اوج جوانی و کشش جنسی با زنی بیش از سن خود ازدواج می کند و تا سن 55 سالگی ، همان یک همسر را دارد؛بنابراین باید هدف پیامبر را در چیز های دیگر جستجو کرد.

یکی از آن ها هدف سیاسی – تبلیغی بود؛ یعنی با ازدواج موقعیتش در بین قبایل مستحکم گردد و بر نفوذ سیاسی واجتماعیش افزوده شود و از این راه برای رشد و گسترش اسلام استفاده نماید.

حضرت به خاطر دست یابی بر موقعیت های بهتر اجتماعی وسیاسی، در تبلیغ دین خدا و استحکام آن و پیوند با قبایل بزرگ عرب و جلوگیری از کارشکنی‌های آنان وحفظ سیاست داخلی وایجاد زمینة مساعد برای مسلمان شدن قبایل عرب، به برخی ازدواج ها رو آورد.

در راستای این اهداف پیامبر(ص) با عایشه دختر ابوبکر از قبیله بزرگِ «تیم»، با حفصه دختر عمر از قبیله بزرگ «عدی»، با ام‌حبیبه دختر ابوسفیان از قبیلة نامدار بنی‌امیه، ام سلمه از بنی مخزوم، سوده از بنی اسد، میمونه از بنی هلال و صفیه از بنی‌اسرائیل پیوند زناشویی برقرار نمود. ازدواج مهم ترین پیوند و میثاق اجتماعی است، به ویژه در آن فرهنگ تأثیر بسیاری از خود به جا می گذارد.

در آن محیطی که جنگ و خونریزی و غارتگری رواج داشت، بلکه به تعبیر «ابن‌خلدون» جنگ و خونریزی و غارتگری جزو خصلت ثانوی آنان شده بود،(9) بهترین عامل بازدارنده از جنگ ها و عامل وحدت و اُلفت، پیوند زناشویی بود. به همین جهت پیامبر(ص) با قبایل بزرگ قریش، به ویژه با قبایلی که بیش از دیگران با پیامبر(ص) دشمن بودند، مانند بنی امیه و بنی اسرائیل،‌ ازدواج نمود. امّا با قبایل انصار که از سوی آنان هیچ خطری احساس نمی شد و آنان نسبت به پیامبر(ص) دشمنی نداشتند، ازدواج نکرد.

«گیورگیو» نویسندة مسیحی می نویسد: محمد(ص) ام حبیبه را به ازدواج خود در آورد تا بدین ترتیب داماد ابوسفیان شود و از دشمنی قریش نسبت به خود بکاهد. در نتیجه پیامبر با خاندان بنی امیه و هند زن ابوسفیان وسایر دشمنان خونین خود خویشاوند شد و ام‌حبیبه عامل بسیار مؤثری برای تبلیغ اسلام در خانواده های مکه شد.(10)

............

منابع اول:

1) ابن اثیر، اسدالغابة، بیروت، دارالمعرفة، 1418، چاپ اوّل، ج 5، ص344؛ دهخدا، لغت‌نامه تهران، 1373، چاپ اوّل، ج9، ص13806؛

2) جمعه، احمد‌خلیل، نساء اهل بیت، دمشق- بیروت، یمانه، 1417 ه.ق، چاپ دوّم، ص117؛ گفتنی است آیت‌الله خویی، برقی و طوسی، عایشه را جزء روات حدیث پیامبر شمرده‌اند؛

3) شیخ طوسی، رجال الطوسی، قم، انتشارات نشر اسلامی، 1415، چاپ اوّل، ص52؛

4) ابن‌هشام، سیرة‌النبویه، بیروت، دارالمعرفة، 1425، چاپ چهارم، ج4، ص541؛

5) ابراهیم، محسن، دفاع از پیامبر مظلوم، ابتكار دانش، 1385، چاپ اوّل؛

6) علامه عسكری، سید مرتضی؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ترجمه عطا محمد سردارنیا، تهران، انتشارات مجمع علمی اسلامی، 1362، ج1، ص35؛

7) بلادزی، احمدبن یحیی؛ انساب‌الاشرف، دمشق، دارالیقظه العربیه، چاپ اوّل، ص495؛

8) بخاری، محمد بن مسلم؛ صحیح بخاری، دارالسلام، 1421، چاپ سوم باب نكاح، ص439 و 317.

.............................

منابع دوم:

1- ابن قتیبه دینوری، المعارف، ص 134.

2- طبقات الکبری، ج 8،ص79.

3- همان، ص 58.

4- مشکل الآثار، ج 1، ص 47و52؛ سیره صحیح پیامبر بزرگ اسلام، ج ،ص264.

5- سیره ابن هشام، ج1،ص234.

6- طبقات الکبری، ج 8، ص 58.

7- سیرة ابن هشام، ج4، ص 214.

8- المعارف ، ص 134.

9- مقدمه ابن خلدون(ترجمه)، ج 1، ص 286.

10 محمد پیامبری که از نو باید شناخت، ص 207.